Oʻzbekistonda 1-sonli MHMS: 2027-yildan hisobotda nima oʻzgaradi

2027-yil 1-yanvardan Oʻzbekiston Respublikasida moliyaviy hisobot tuziladigan standart oʻzgaradi. 1-sonli BHMS bekor qilindi, uning oʻrniga 1-sonli MHMS «Moliyaviy hisobotlarda axborotlarni taqdim etish va yoritib berish» amal qiladi.

Rasman bu bir hujjatning boshqasiga almashtirilishi. Amalda esa — foyda yoki zarar toʻgʻrisidagi hisobotni qayta qurish, va ishning deyarli hammasi aynan shu yerda.

1-sonli MHMS qaysi hujjat bilan joriy etilgan va qachon ishlaydi?

Standart Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiyot va moliya vazirining 2026-yil 23-iyuldagi 392-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan. Adliya vazirligi uni 2026-yil 13-avgustda 3923-raqam ostida roʻyxatdan oʻtkazgan. Turli manbalardagi ikki raqam — bu ziddiyat emas: 392 — buyruq raqami, 3923 — Adliya vazirligi roʻyxat raqami.

Buyruqning 3-bandi kuchga kirish sanasini belgilaydi — 2027-yil 1-yanvar. Shu buyruq bilan 1-sonli BHMS tasdiqlangan 2024-yil 14-iyundagi 130-son buyruq (roʻyxat raqami 3544, 2024-yil 6-avgust) oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilgan.

Standart Oʻzbekiston Respublikasining «Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonuni va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 15-sentyabrdagi PQ-282-son qarori ijrosida chiqarilgan — moliyaviy hisob tizimini xalqaro talab va standartlarga muvofiq takomillashtirish toʻgʻrisida.

Oʻzbek tilidagi oʻquvchi uchun bu yerda ustunlik bor: hujjatning asl matni oʻzbek tilida chop etilgan, yaʼni siz birlamchi manba bilan ishlaysiz. Rus tilidagi rasmiy versiya mavjud emas.

Bu bitta standart almashtirilishimi yoki butun tizim qayta qurilishimi?

Qayta qurish, va buni raqamlardan koʻra nomlardan aniqroq koʻrish mumkin. Bekor qilingan 1-sonli BHMS «Moliyaviy hisobotni taqdim etish va hisob siyosati» deb atalgan. Yangi 1-sonli MHMS esa faqat «Moliyaviy hisobotlarda axborotlarni taqdim etish va yoritib berish».

Hisob siyosati undan yoʻqolmadi, balki koʻchdi. 1-sonli MHMSning 97-bandi retrospektiv tuzatishlarni boshqa standartga — **2-sonli MHMS «Moliyaviy hisobotlarni tayyorlash asoslari: hisob siyosati va hisob baholari»**ga havola qiladi, u 2026-yil 11-aprelda 3810-raqam ostida roʻyxatdan oʻtgan.

Yaʼni bitta eski standart kamida ikkitaga boʻlingan, va ikkalasi ham bitta PQ-282 dasturi doirasida qabul qilingan. Amaliyot uchun bu shuni anglatadiki, «balansning yangi shakli»ga emas, standartlarning yangi toʻplamiga tayyorlanish kerak, 1-sonli MHMS esa uning bir qismi xolos.

Kim 1-sonli MHMSga oʻtishi shart?

Qoida teskarisidan tuzilgan va shu chalgʻitadi: standartni Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi barcha yuridik shaxslar mulkchilik shaklidan qatʼi nazar qoʻllaydi, ikki istisnodan tashqari. Yaʼni sukut boʻyicha siz majbursiz, aksincha emas.

Istisnolar — jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar va budjet tashkilotlari. Qoʻllash sohasida na kompaniya hajmi, na soliq rejimi tilga olinmagan: aylanma soligʻidagi masʼuliyati cheklangan jamiyat ham yirik korxona kabi standart ostiga tushadi.

Oʻzingizni toʻrtta savol boʻyicha tekshirish mumkin, va toʻrttasi ham aniq javobga ega.

1. Siz budjet tashkilotimisiz? Unda standart qoʻllanilmaydi.

2. Siz Jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar reyestridamisiz? Bu maqom — Public interest entities, PIE — Постановление Президента Республики Узбекистан № ПП-282 от 15.09.2025 bilan joriy etilgan. Uning 5-bandiga koʻra bu toifaga faoliyat turi yoki aktivlari hajmi tufayli yuqori ijtimoiy va iqtisodiy taʼsirga ega tadbirkorlik subyektlari kiritiladi. Muhimi, bu oʻz-oʻzini baholash emas: mezonlarga mos keluvchilar har yili 1-iyulga qadar Iqtisodiyot va moliya vazirligi tomonidan, Markaziy bank nazorati ostidagilar esa Markaziy bank tomonidan Reyestrga kiritiladi. 2026-yil 1-yanvardan Reyestr elektron shaklda yuritiladi va har yili 1-iyulga qadar Hukumat portali hamda Ochiq maʼlumotlar portalida joylashtiriladi. Tekshiruv oʻzingizni eʼlon qilingan roʻyxatdan topishga keladi.

3. Siz allaqachon ixtiyoriy ravishda MHXSga oʻtganmisiz? Постановление Президента Республики Узбекистан № ПП-4611 от 24.02.2020 hujjatining 2-bandi amal qiladi: xalqaro standartlar boʻyicha moliyaviy hisobotni ixtiyoriy tuzuvchi tadbirkorlik subyektlari milliy standartlar boʻyicha hisobot taqdim etishdan ozod qilinadi. Ixtiyoriy oʻtish haqida soliq organlariga soliq toʻlovchi shaxsiy kabineti orqali keyingi hisobot yilining 1-martiga qadar xabarnoma yuboriladi (ПП-282 ning 6-bandi).

4. Hech bir band toʻgʻri kelmadimi? Demak, 2027-yil 1-yanvardan siz 1-sonli MHMSni qoʻllaysiz.

Reyestrdagi tashkilotlarni standart imtiyoz tufayli chetlab oʻtmaydi — ularda boshqa, qatʼiyroq rejim. ПП-282 ning 5-bandiga koʻra ular Reyestrga kiritilgan yildan keyingi yilning 1-yanvaridan boshlab hisobni xalqaro standartlar asosida yuritadi, ikkinchi yil yakuni boʻyicha esa hisobotni auditorlik xulosasi bilan birga eʼlon qiladi. 2026-yilda Reyestrga tushgan kompaniya MHXSga xuddi shu sanadan — 2027-yil 1-yanvardan oʻtadi.

Moliyaviy hisobotlarning toʻliq toʻplamiga nima kiradi?

Standart Oʻzbekiston Respublikasi uchun toʻliq toʻplamni shunday belgilaydi:

1. moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobot (balans);
2. foyda yoki zarar va boshqa umumlashgan daromad toʻgʻrisidagi hisobot — yoki ikkita alohida hisobot: foyda yoki zarar toʻgʻrisidagi va boshqa umumlashgan daromad toʻgʻrisidagi;
3. xususiy kapitaldagi oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi hisobot;
4. pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot;
5. izohlar;
6. standartda nazarda tutilgan hollarda qoʻshimcha qiyosiy maʼlumot.

Ikkinchi hisobotni ikkiga boʻlish imkoniyati rasmiyatchilik emas. Tanlovdan boshqa umumlashgan daromad moddalari qayerda boʻlishi va natija tuzilmasi qanday oʻqilishi bogʻliq.

Foyda yoki zarar toʻgʻrisidagi hisobotda aslida nima oʻzgaradi?

Asosiy oʻzgarish shu yerda, va u Oʻzbekiston Respublikasidagi har bir kompaniyaga tegishli. Standartning 49-bandi hisobotga kiritilgan barcha daromad va xarajatlarni besh toifadan biriga tasniflashni majbur qiladi:

Keyin oson eʼtibordan chetda qoladigan tarmoqlanish bor. 50–52-bandlar tashkilotda aniqlangan asosiy tadbirkorlik faoliyati bor-yoʻqligini baholashni talab qiladi — muayyan turdagi aktivlarga investitsiya qilish yoki mijozlarga moliyalashtirish xizmatini koʻrsatish. Agar bor boʻlsa, ayrim daromad va xarajatlar operatsion toifaga tushadi, garchi bu shartsiz investitsiya yoki moliyalashtirish toifasiga tegishli boʻlar edi.

Lizing, investitsiya yoki mikromoliya tashkiloti uchun bu butun hisobot manzarasini oʻzgartiradi. Savdo kompaniyasi uchun esa hech narsani oʻzgartirmaydi.

Qaysi oraliq jamlamalar majburiy boʻldi?

68-band uchta majburiy koʻrsatkichni kiritadi, va standart har birini oʻzi taʼriflaydi:

• operatsion foyda yoki zarar — operatsion toifaga kiritilgan barcha daromad va xarajatlar jami (69-band);
• moliyalashtirish va foyda soligʻidan oldingi foyda yoki zarar — operatsion foyda ustiga investitsiya toifasidagi barcha daromad va xarajatlar (70-band);
• foyda yoki zarar — hisobotning barcha toifalari boʻyicha yakun (71-band).

Alohida 74-band hisobotda kamida beshta moddani koʻrsatishni talab qiladi: tushum, operatsion xarajatlar, ulushli qatnashish usuli boʻyicha hisobga olingan qaram tashkilotlar va qoʻshma korxonalar foydasi yoki zararidagi ulush, foyda soligʻi boʻyicha xarajat yoki daromad hamda tugatilgan faoliyat boʻyicha jami koʻrsatkich.

Operatsion xarajatlar turlari yoki vazifalari boʻyicha tasniflanadi (77–78-bandlar). Agar vazifalar boʻyicha tasniflash tanlansa, 84-band izohlarda beshta xarajat turi boʻyicha jami summani yoritib berishni majbur qiladi: amortizatsiya va eskirish, nomoddiy aktivlar amortizatsiyasi, xodimlar bilan bogʻliq xarajatlar, qadrsizlanish boʻyicha zararlar va ularning tiklanishi, zaxiralar qiymatining oʻzgarishi.

Balansda endi 17 ta modda majburiymi?

Rasman ha: 44-band tashkilot balansda alohida taqdim etadigan oʻn yettita moddani sanaydi — asosiy vositalar va investitsiya koʻchmas mulkidan tortib kechiktirilgan soliq aktivlari va chiqib ketuvchi guruhlar majburiyatlarigacha.

Lekin «17» raqami «balansda 17 ta qator boʻlishi kerak» deb oʻqilsa, chalgʻitadi. Oʻn yettitadan oltitasi «agar mavjud boʻlsa» izohi bilan berilgan: gudvil, ulushli qatnashish usuli boʻyicha investitsiyalar, biologik aktivlar, sotish uchun moʻljallangan aktivlar, kechiktirilgan soliqlar va chiqib ketuvchi guruhlar majburiyatlari. Oddiy savdo yoki xizmat koʻrsatuvchi kompaniyada ular umuman yoʻq.

Undan ham muhimi 46-band: standart balansning na qatʼiy moddalar tartibini, na shaklini belgilamaydi. Tashkilot moddalarni nomlash, joylashtirish va oʻxshash moddalarni jamlash usulini oʻz faoliyati xususiyatidan kelib chiqib aniqlaydi. Nazorat qilinmaydigan ulushlar, shuningdek bosh tashkilot mulkdorlariga tegishli chiqarilgan kapital va zaxiralar alohida koʻrsatiladi (45-band).

Kapitalni boshqarish haqida nimani yoritib berish kerak?

Standartning 7-bobi — izohlarga qoʻyilgan yangi talab, va Oʻzbekiston Respublikasi uchun eng gʻayrioddiysi. 109-band kapitalni boshqarish maqsadlari, siyosati va asosiy jarayonlarini yoritib berishni majbur qiladi.

110-band buni aniq tarkibga yoyadi:

• boshqariladigan kapital tarkibiy qismlarini qoʻshgan holda maqsad, siyosat va jarayonlar toʻgʻrisidagi sifat axboroti;
• agar tashkilot kapitalga nisbatan tashqi talablarga boʻysunsa — bunday talablarning xususiyati va ular boshqaruvda qanday inobatga olinishi;
• kapitalni boshqarish maqsadlariga qanday erishilayotgani;
• kapital boshqariladigan koʻrsatkichlar toʻgʻrisidagi qisqacha miqdoriy axborot.

Bu hisob tizimidan yuklab olinadigan maʼlumot emas, yozish kerak boʻlgan matn. Uni kompaniyada kim tayyorlashini oldindan hal qilib qoʻygan maʼqul.

Uchinchi balans — oldingi davr boshiga — qachon kerak boʻladi?

Talab gʻayrioddiy eshitiladi, lekin sharti tor. 28-bandga koʻra, agar tashkilot hisob siyosatini retrospektiv qoʻllasa, moddalarni retrospektiv qayta hisoblasa yoki qayta tasniflasa va bu oldingi hisobot davri boshidagi moliyaviy holat axborotiga muhim taʼsir koʻrsatsa — u holda qiyosiy axborotga qoʻshimcha ravishda shu sanaga balans taqdim etiladi.

Yonida yengillik ham bor: 29-bandga koʻra bunday qoʻshimcha balansga izohlar taqdim etish talab etilmaydi.

2027-yil 1-yanvargacha nima qilish kerak?

Ish uch qismga boʻlinadi, va birinchi ikkitasini yil oxirini kutmasdan boshlash mumkin.

Daromad va xarajatlarni besh toifaga taqsimlash. Bu qatorlarni qayta nomlash emas, buxgalteriya va boshqaruv hisobining har bir moddasi boʻyicha qaror. Alohida — 50–52-bandlardagi aniqlangan asosiy tadbirkorlik faoliyati haqidagi savolga javob berish.

Hisob siyosatini qayta koʻrib chiqish. Bu yerda faqat 1-sonli MHMS emas, 2-sonli MHMS ham kerak boʻladi: endi aynan u hisob siyosati va hisob baholarini tartibga soladi.

Kapitalni boshqarishni yoritib berishni tayyorlash. 7-bob koʻpchilik kompaniyalarda yozma shaklda mavjud boʻlmagan siyosat va jarayonlar tavsifini talab qiladi.

Standartni qoʻllamaganlik uchun sanksiyalarni buyruqning oʻzi belgilamaydi — javobgarlikni Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksidan koʻrish kerak.