Oʻzbekistonda kadrlar, ish haqi va yollash

Oʻzbekiston Respublikasida kadrlardagi xatolar buxgalteriyadagidan qimmatroq: ular har bir xodimga tegadi va butun davr uchun birdan yuzaga chiqadi. Kadrlar ish yuritish soliq hisobotidan alohida tekshiriladi, uni orqaga qaytib tiklash esa hisob registrlariga qaraganda qiyinroq.

Mehnat munosabatlarini 2022-yil 28-oktabrdagi ЗРУ-798-son Qonun bilan tasdiqlangan va 2023-yil 30-apreldan amalga kiritilgan Mehnat kodeksi tartibga soladi. Kodeks deyarli har yili tahrirlangan, shuning uchun sanadagi tahrir lex.uz da tekshiriladi.

Mehnat shartnomasimi yoki fuqarolik-huquqiy shartnomami?

Mehnat shartnomasi ichki mehnat tartibiga boʻysunish bilan lavozim boʻyicha doimiy ishni rasmiylashtiradi. Fuqarolik-huquqiy shartnoma aniq natijani rasmiylashtiradi: bir martalik vazifa, ish hajmi, dalolatnoma bilan qabul qilinadigan xizmat.

Birini boshqasi bilan almashtirib boʻlmaydi. Fuqarolik-huquqiy shartnoma boʻyicha ijrochi jadvalga rioya qilsa, kompaniya hududida ishlasa va bir martalik natijani emas, vazifani bajarsa, munosabatlar butun davr uchun daromad soligʻi, ijtimoiy soliq va penya qoʻshimcha hisoblangan holda mehnat munosabatlariga qayta tasniflanadi.

Texnopark rezidenti uchun jamoani fuqarolik-huquqiy shartnomalarga oʻtkazish bundan tashqari iqtisodiy maʼnosiz: 7,5 foizli pasaytirilgan stavka mehnat shartnomasi boʻyicha xodimlarning ish haqiga qoʻllaniladi — batafsil IT Park klasterida.

Ishga qabul qilishda qanday hujjatlar kerak?

Kadrlar toʻplami xodimni haqiqiy ishga qoʻyishdan keyin emas, undan oldin yigʻiladi. Orqaga qaytib hamma hujjat ham tiklanmaydi, bir qismi esa isbot kuchini yoʻqotadi.

• Mehnat shartnomasi yozma shaklda: lavozim, ish joyi, toʻlov shartlari va ish vaqti rejimi koʻrsatilgan holda.
• Ishga qabul qilish toʻgʻrisidagi buyruq va maʼlumotlarni «Yagona milliy mehnat tizimi»ga kiritish — Mehnat kodeksi boʻyicha ish beruvchining majburiyati.
• Lavozim yoʻriqnomasi, agar vazifalar shartnomada tavsiflanmagan boʻlsa.
• Ichki mehnat tartibi qoidalari va ish haqi toʻgʻrisidagi nizom mahalliy hujjatlar sifatida.
• Ish vaqtini hisobga olish tabeli — ish qayerda bajarilishidan qatʼi nazar yuritiladi.
• Taʼtillar jadvali va kadrlar voqealari boʻyicha buyruqlar: oʻtkazish, taʼtil, ishdan boʻshatish.

Ish beruvchi qabul qiladigan mahalliy hujjatlar xodimning ahvolini jamoa shartnomasi va qonunchilikka nisbatan yomonlashtirmasligi kerak. Mehnat kodeksiga zid mehnat shartnomasi bandi, hatto xodim uni imzolagan boʻlsa ham, qoʻllanilmaydi.

Ish haqi qanday hisoblanadi va undan nima toʻlanadi?

Meʼyorni bajargan xodimning ish haqi eng kam ish haqi miqdoridan past boʻlishi mumkin emas. Eng kam ish haqi va bazaviy hisoblash miqdori Prezident farmonlari bilan belgilanadi va qayta koʻrib chiqiladi, shuning uchun ularning qiymatlari hisob sanasiga olinadi.

Ish haqidan 12 foiz stavkada jismoniy shaxslardan olinadigan daromad soligʻi ushlab qolinadi, uning ustiga esa ish beruvchi nobudjet ish beruvchilar uchun 12 foiz stavkada ijtimoiy soliq hisoblaydi. Qoʻshimcha ravishda xodimlarning individual jamgʻarib boriladigan pensiya hisobvaraqlariga majburiy badallar hisoblanadi.

Soliqlaringiz toʻplami boʻyicha shakllar va sanalarning toʻliq roʻyxati — hisobot taqvimida, stavkalar va rejimlar — soliqlar klasterida.

Ish tashlash huquqi ish beruvchi uchun nimani oʻzgartirdi?

2026-yil 12-sentabrdan Mehnat kodeksida ish tashlash huquqi va uni eʼlon qilishning batafsil tartibi paydo boʻldi — ularni 2026-yil 11-iyundagi OʻRQ-1150-son Qonun joriy etdi. Qaror xodimlarning umumiy yigʻilishida ish tashlash boshlanishidan kamida bir oy oldin qabul qilinadi.

Shu qonun bilan Mehnat kodeksining 398-moddasi ham qayta yozilgan: endi ish beruvchi homilador ayolga, oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan bola ota-onasiga va tibbiy xulosaga koʻra oilaning betob aʼzosini parvarishlayotgan xodimga iltimosiga koʻra toʻliqsiz ish vaqti belgilashi shart. Ikkala oʻzgarish ham alohida materialda tahlil qilingan.

Xorijiy xodimni qanday ishga olish kerak?

Oʻzbekiston Respublikasida xorijiy fuqaroni yollash ikkita hujjatni talab qiladi: ish beruvchi uchun xorijiy ishchi kuchini jalb qilishga ruxsatnoma va xodimning oʻzi uchun mehnat faoliyati huquqini tasdiqlovchi hujjat. Tasdiqlovchi hujjatsiz mehnat faoliyatini amalga oshirish taqiqlanadi.

Tasdiqlovchi hujjatni rasmiylashtirish uchun yigʻim mutaxassis toifasi boʻyicha differensiallashgan: yuqori malakali xorijiy mutaxassislar uchun — 1 BHM, malakali mutaxassislar va vatandoshlar uchun — 2 BHM, shifokor xorijiy fuqarolar uchun — 5 BHM, qolgan xorijiy fuqarolar uchun — 30 BHM.

Ayrim toifalar ruxsat berish tartiblaridan ozod. Xoʻjalik jamiyatlarining ulush va aksiyalarini sotib olish yoki xorijiy korxona tashkil etish orqali Oʻzbekiston Respublikasiga BHMning kamida 8 500 baravari miqdorida investitsiya kiritgan xorijiy fuqarolar shu tashkilotda istalgan lavozimda ruxsat tartiblarisiz ishlash huquqiga ega; yashash guvohnomasi egalari ham ozod qilingan.

Ruxsat hujjatlari mehnat shartnomasi imzolanishidan va ish haqiqatan boshlanishidan oldin rasmiylashtiriladi. Xorijiy direktor uchun tartib ham shunday: u kompaniyaning xodimi, hatto ayni paytda uning muassisi boʻlsa ham — roʻyxatdan oʻtkazish klasteriga qarang.

Tekshiruvda kadrlar hujjatlaridagi qaysi xatolar koʻproq aniqlanadi?

Kadrlar hujjatlarini tekshirish soliq tekshiruvidan alohida boradi va rasmiy belgilarga tayanadi. Hujjatning yoʻqligi xodimga zarar yetkazilgan-yetkazilmaganidan qatʼi nazar, oʻzi huquqbuzarlik hisoblanadi.

• Mehnat shartnomasi «Yagona milliy mehnat tizimi»da roʻyxatga olinmagan. Majburiyat Mehnat kodeksi bilan toʻgʻridan toʻgʻri belgilangan.
• Shartnoma rasmiylashtirilishidan oldin ishga haqiqiy qoʻyish. Munosabatlar yuzaga kelgan, hujjatlar yoʻq, ish davrini bilvosita tasdiqlashga toʻgʻri keladi.
• Masofaviy ishda tabel yuritilmaydi. Ish haqini hisoblash uchun asos ham, mehnat bahsida ish beruvchining himoyasi ham yoʻq.
• Mahalliy hujjatlar Mehnat kodeksiga zid. Bandlar qoʻllanilmaydi, kompaniya esa ularni joriy etgani uchun javob beradi.
• Meʼyor bajarilganda ish haqi eng kam miqdordan past. Buzilish arifmetik aniqlanadi, qoʻshimcha hisoblanma barcha tegishli davrlarga tegadi.
• Xorijiy xodim tasdiqlovchi hujjatsiz ishga qoʻyilgan. Javobgarlik ham ish beruvchida, ham xodimda yuzaga keladi.

Keyin nima

Kadrlar hisobini tekshiruv oldidan tiklagandan koʻra, birinchi xodimni yollashda bir marta toʻgʻri qoʻyish arzonroq. Eng kam toʻplam — shartnoma, buyruq, tizimda roʻyxatga olish, tabel va ish haqi toʻgʻrisidagi mahalliy hujjatlar.