Oʻzbekistonda tashqi iqtisodiy faoliyat va valyuta tartibga solish

Oʻzbekiston Respublikasidan eksportni soliqlar emas, valyuta nazorati cheklaydi. Kontrakt axborot tizimiga kiritiladi, tushum belgilangan muddatda keladi, xizmat koʻrsatilgani esa bank bahssiz qabul qiladigan hujjatlar bilan tasdiqlanadi.

Tashqi savdo operatsiyalari monitoringi tartibi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 14-maydagi 283-son qarori bilan tasdiqlangan. Talabning oʻzi oddiy, lekin uni buzish shunchaki jarimaga emas, toʻlovning bloklanishiga olib keladi.

Tashqi savdo kontraktini roʻyxatga olish kerakmi?

Ha. Xoʻjalik yurituvchi subyektlar tashqi savdo kontraktlari, dalolatnomalari va invoyslari boʻyicha maʼlumotlarni elektron raqamli imzo bilan Bojxona qoʻmitasining «E-kontrakt» tashqi savdo operatsiyalari axborot tizimiga kiritadi. Bu talab 283-son qarorning 2026-yil 30-yanvardagi 40-son qaror tahriridagi 1-bandida. Istisno — belgilangan tartibda oʻzini oʻzi band qilgan shaxs sifatida roʻyxatdan oʻtganlar.

Bu yerda tez-tez uchraydigan xatoni alohida aytish kerak: eksport kontraktlarini vakolatli bankda hisobga qoʻyish bekor qilingan. Uni tiklashga urinish yoki bankdan shunday hisobga qoʻyishni soʻrash amaldagi tartibga mos kelmaydi — hozir maʼlumotlar bank emas, «E-kontrakt» tizimiga kiritiladi.

Summaviy chegara yoʻq: kontrakt qanchalik kichik boʻlmasin, maʼlumotlar kiritiladi. Amaliy natija formuladan muhimroq: shartnoma tizimda koʻrinmaguncha bank tashqi savdo shartnomasi boʻyicha toʻlovni oʻtkazmaydi.

Kontrakt turi identifikatsiya raqamining «Г» qismidagi ikki raqam bilan belgilanadi: 01 — eksport kontrakti, 02 — import, 03 — barter, 09 — respublika hududida eksport kontrakti, 14 va 15 — invoys boʻyicha eksport va import, 18 — sotib olish, 19 — sotish kontrakti. Vositachilik faoliyati uchun alohida kod loyihada koʻzda tutilgan, lekin hali joriy etilmagan.

Valyuta tushumi qaysi muddatda kelishi kerak?

Tashqi savdo operatsiyalari boʻyicha repatriatsiya muddati — 180 kun. U «Valyutani tartibga solish toʻgʻrisida»gi Qonunning 11-moddasi bilan belgilangan va barcha operatsiyalar uchun yagona: xizmatlar eksporti uchun alohida muddat yoʻq.

Muddatning oʻzidan oshib ketish huquqbuzarlik hisoblanmaydi — operatsiya bunda kapital harakati operatsiyasi sifatida tasniflanadi. Javobgarlik keyinroq boshlanadi: agar repatriatsiya 180 kun ustiga yana 45 kundan ortiq taʼminlanmasa, kichik tadbirkorlik subyektlari uchun esa 90 kundan ortiq. Sanksiya 5, 10 va 35 foizli bosqichlar boʻyicha oʻsadi.

Ishlar va xizmatlar eksportida muddat shartnoma sanasidan emas, bajarilgan ishlarni qabul qilish dalolatnomasi imzolangandan boshlab hisoblanadi. Bu rejalashtirishni oʻzgartiradi: bitta yakuniy dalolatnoma va toʻlov keyin boʻlgan uzoq loyiha muddatdan chiqib ketish xavfini tugʻdiradi, bosqichma-bosqich dalolatnomalar esa unga sigʻadi.

Xizmatlar eksporti qanday rasmiylashtiriladi?

Xizmatlar eksporti — Oʻzbekiston Respublikasidagi AT kompaniyalari, dizayn-studiyalar va konsalting uchun asosiy stsenariy. U bojxona rasmiylashtiruvini talab qilmaydi, lekin xizmat koʻrsatilgani koʻrinib turadigan hujjatlarni talab qiladi.

Dalolatnoma undan aynan nima va qanday hajmda qilingani tushunarli boʻladigan qilib tuziladi. «Shartnomaga muvofiq xizmatlar koʻrsatildi» degan ibora na bank oldida, na soliq organi oldida hech narsani tasdiqlamaydi.

Toʻlov chet eldagi muassis hisobvaragʻiga kelishi mumkinmi?

Yoʻq, agar xizmatlarni Oʻzbekiston Respublikasi yuridik shaxsi koʻrsatayotgan boʻlsa. Tushum kompaniyaning vakolatli bankdagi hisobvaragʻiga kelishi kerak: har qanday boshqa yoʻl valyuta qonunchiligini buzadi va eksportni tasdiqlanmagan qoldiradi.

Xorijiy mijoz toʻgʻridan toʻgʻri muassisga yoki bogʻliq xorijiy kompaniya hisobvaragʻiga toʻlaydigan sxema bir vaqtning oʻzida uchta muammo yaratadi: tizimda muddati oʻtgan debitorlik qarzi, oʻzbekistonlik kompaniya hisobida tasdiqlanmagan daromad va tekshiruvda munosabatlarni qayta tasniflash xavfi.

Texnopark rezidenti uchun qoida yumshatilmaydi: soliq imtiyozlari valyuta majburiyatlarini bekor qilmaydi — batafsil IT Park klasterida.

Chet elga qanday toʻlanadi va foyda qanday chiqariladi?

Chet elga toʻlovlar roʻyxatga olingan kontrakt boʻyicha vakolatli bank orqali oʻtadi. Bank toʻlovning shartnoma shartlariga va axborot tizimidagi maʼlumotlarga mosligini tekshiradi, shuningdek ichki nazorat tartiblari doirasida hujjatlarni soʻraydi.

Xorijiy shaxsdan xizmatlar import qilinganda oʻzbekistonlik kompaniya koʻpincha soliq agenti sifatida chiqadi: toʻlov manbaidan soliqni ushlab qoladi va Soliq kodeksi qoidalari boʻyicha xorijiy yetkazib beruvchi uchun qoʻshilgan qiymat soligʻini toʻlaydi.

Xorijiy muassisga dividendlar yil natijasi tasdiqlangandan keyin toʻlanadi va Soliq kodeksining 353-moddasiga koʻra toʻlov manbaidan 10 foiz stavkada soliqqa tortiladi. Qoʻsh soliqqa tortishning oldini olish toʻgʻrisidagi shartnoma stavkani pasaytirishi mumkin, lekin faqat oluvchining soliq rezidentligi sertifikati boʻlganda qoʻllaniladi — mexanikasi soliqlar klasterida tahlil qilingan.

Tashqi savdo operatsiyalaridagi qaysi xatolar eng qimmatga tushadi?

Tashqi iqtisodiy faoliyatdagi xatolar darhol koʻrinmaydi: kontrakt ishlaydi, toʻlovlar oʻtadi, muammo esa birinchi solishtirishda yoki navbatdagi toʻlovni oʻtkazishga urinishda yuzaga chiqadi.

• Kontrakt birinchi toʻlovgacha tizimga kiritilmagan. Bank operatsiyani toʻxtatadi, bitim turib qoladi, mijoz kutadi.
• Shartnomadagi toʻlov muddatlari 180 kundan uzun. Muddat oʻz shartnomangiz shartlari boʻyicha avtomatik chiqib ketadi.
• Uzoq loyiha uchun bitta dalolatnoma. Tushum kelish muddati yagona sanadan hisoblanadi, vaqt zaxirasi yoʻqoladi.
• Kontrakt maʼlumotlari bilan tizimdagi maʼlumotlarning farqi. Maʼlumotlar muvofiqlashtirilmaguncha toʻlov oʻtmaydi.
• Muassisning shaxsiy hisobvaragʻiga toʻlov. Tushum kompaniya hisobvaragʻiga kelmagan, eksport tasdiqlanmagan, buzilish qayd etiladi.
• Kontragentning rezidentlik sertifikati yoʻqligi. Shartnoma boʻyicha pasaytirilgan stavka hujjatsiz qoʻllanilgan — soliq penya bilan qoʻshimcha hisoblanadi.

Keyin nima

Valyuta nazoratini birinchi kechikishdan keyin tuzatgandan koʻra, shartnoma namunasi bosqichida sozlash arzonroq. Toʻlov muddatlari, qabul qilish tartibi va dalolatnomalar jadvali — kompaniya meʼyoriy muddatga sigʻadimi yoki yoʻqmi, shuni belgilaydigan uchta shart.