Oʻzbekistonda tashqi savdo vositachilik kontrakti: 23-kod

Oʻzbekistondagi kompaniya xorijiy buyurtmachidan pul qabul qilib, uni keyin tashuvchiga, yetkazib beruvchiga yoki ijrochiga oʻtkazsa, tashqi savdo qonunchiligida uning oʻz kontrakt turi yoʻq. 2026-yil 15-avgustda jamoatchilik muhokamasiga qoʻyilgan Vazirlar Mahkamasi qarori loyihasi shu boʻshliqni toʻldiradi.

Gap dispecherlik xizmatlari, ekspeditorlar, agentliklar va savdo maydonchalari haqida — hisobvarigʻidan begona pul oʻtadigan barcha kompaniyalar haqida. Bunday kompaniya norezident bilan agentlik shartnomasini bugun ham imzolaydi, lekin tashqi savdo konturida u vositachining oʻz eksporti yoki importi sifatida rasmiylashtiriladi, soliq va valyuta nazorati oqibatlari bilan birga.

Tashqi savdo vositachilik kontrakti nima?

Vazirlar Mahkamasi qarori loyihasi rezident va norezident oʻrtasida agentlik, komissiya, topshiriq yoki boshqa vositachilik xizmatlari boʻyicha tuziladigan kontraktni shunday atashni taklif qiladi. Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi qonunchiligida bunday maʼnodagi atama yoʻq.

Vositachi deb loyiha rezidentni — yuridik shaxsni yoki yuridik shaxs tashkil etmasdan tadbirkorlik faoliyatini amalga oshiruvchi jismoniy shaxsni — ataydi. U shunday kontrakt asosida boshqa shaxs manfaatlarini koʻzlab tashqi savdo operatsiyalarini tashkil etadi: hisob-kitoblarni yuritadi, pulni qabul qiladi va uni norezidentga yoki kontraktda belgilangan boshqa shaxsga oʻtkazadi.

Bu material uchun oʻzbek tilidagi oʻquvchida ustunlik bor. Loyiha matni faqat oʻzbek tilida yozilgan: Adliya vazirligi portalida «Русский» yorligʻi boʻsh, rasmiy rus tilidagi versiya mavjud emas. Yaʼni quyidagi atamalar tarjima emas, balki birlamchi manbaning oʻzi.

Oʻzbekistonda qaysi shartnomalar vositachilik hisoblanadi?

Yopiq roʻyxat yoʻq, va agentlik shartnomasi bilan ishlayotgan kompaniya birinchi navbatda shuni tushunishi kerak. Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining ikkinchi qismi 46-bob «Topshiriq» va 48-bob «Vositachilik» boblarini oʻz ichiga oladi, tashishlar uchun esa 40-bob «Transport ekspeditsiyasi» bor. Kodeksda agentlik shartnomasiga alohida bob ajratilmagan.

Bu yerda oʻzbek tilidagi atamaning oʻziga xosligi bor: rus tilidagi matnda 48-bob «Комиссия» deb nomlanadi, oʻzbekcha matnda esa aynan «Vositachilik». Shuning uchun «vositachilik shartnomasi» soʻz birikmasi ikki xil maʼnoda uchraydi — Fuqarolik kodeksining 48-bobidagi shartnoma va loyiha joriy etayotgan tashqi savdo vositachilik kontrakti sifatida.

Soliq kodeksi ochiq shakldan foydalanadi — vositachilik, topshiriq shartnomasi yoki vositachilik xizmatlari koʻrsatishga doir boshqa shartnoma. Norezident bilan tuzilgan agentlik shartnomasi bu toifaga muqova sahifasidagi nomi boʻyicha emas, munosabatlarning mohiyati boʻyicha kiradi.

Nega bugun vositachining oʻz kontrakt turi yoʻq?

Chunki Oʻzbekiston Respublikasida tashqi savdo kontrakti turlarining roʻyxati yopiq. U Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 14-maydagi 283-son qarori bilan tasdiqlangan Nizomning 1-ilovasi 3-bandida belgilangan: kontrakt turi — «E-kontrakt» tizimi beradigan identifikatsiya raqamining «Г» qismidagi ikki raqam.

Hozir ular sakkizta: 01 — eksport kontrakti, 02 — import kontrakti, 03 — barter kontrakti, 09 — respublika hududida eksport kontrakti, 14 — invoys boʻyicha eksport, 15 — invoys boʻyicha import, 18 — sotib olish kontrakti, 19 — sotish kontrakti. Oxirgi ikkitasi Vazirlar Mahkamasining 2026-yil 30-yanvardagi 40-son qarori bilan qoʻshilgan.

Vositachilik kodi ular orasida yoʻq. Nizomning amaldagi tahririda «vositachi», «agentlik» va «tranzit pul mablagʻlari» soʻzlari umuman uchramaydi.

Tranzit pul mablagʻlari vositachining daromadimi?

Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksiga koʻra — yoʻq, va bu loyihaning yangiligi emas, amaldagi norma. 304-moddaning 11-bandi soliqqa tortishda hisobga olinmaydigan daromadlar qatoriga vositachiga yoki boshqa ishonchli vakilga vositachilik, topshiriq shartnomasi yoki vositachilik xizmatlari koʻrsatishga doir boshqa shartnoma boʻyicha kelib tushgan mol-mulkni kiritadi. Pul mukofoti bu istisnodan ochiq chiqarilgan.

Aylanmadan olinadigan soliq uchun Soliq kodeksining 463-moddasi ham shuni aytadi: vositachilik va topshiriq shartnomalari hamda vositachilik xizmatlari koʻrsatishga oid boshqa shartnomalar boʻyicha vositachilik xizmatlari koʻrsatadigan yuridik shaxslar uchun daromad — koʻrsatilgan xizmatlar uchun haq summasi.

Vositachi soliqni oʻz haqidan toʻlaydi, hisobvarigʻidan oʻtgan summadan emas. Bu imtiyoz yoki bahsli talqin emas, kodeksning matni.

Nega vositachi baribir aylanma soligʻi huquqini yoʻqotadi?

Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksining oʻsha boʻlimidagi qoʻshni modda tufayli. 462-modda belgilaydi: vositachilik xizmatlari koʻrsatuvchi soliq toʻlovchilar tovarlarni va xizmatlarni realizatsiya qilishdan olingan daromadni realizatsiya boʻyicha umumiy aylanmadan — bitim summasidan — kelib chiqqan holda aniqlaydi.

Bu yerda ziddiyat yoʻq, ikki normaning vazifasi har xil. 463-modda soliq nimadan hisoblanishiga javob beradi. 462-modda boshqa savolga javob beradi: kompaniya aylanmadan olinadigan soliqni umuman qoʻllashga haqlimi va qachondan qoʻshilgan qiymat soligʻi hamda foyda soligʻiga oʻtishi shart.

Oʻzbekistondagi dispecherlik xizmati uchun natija shunday koʻrinadi: soliq haqdan hisoblanadi, umumiy rejimga oʻtish chegarasi esa hisobvarigʻdan oʻtgan butun summadan. Chegara bazaviy hisoblash miqdorining oʻn ikki ming baravariga teng, yaʼni 2026-yil 1-sentabrdan keyin 5,28 mlrd soʻm.

Haqi bir necha yuz million soʻm boʻlgan kompaniya bu chegarani shuncha daromad topa boshlashidan ancha oldin kesib oʻtadi. Aynan shu yerda oʻz kontrakt turining yoʻqligi rasmiyatchilikdan pulga aylanadi.

Loyiha aynan nimani oʻzgartiradi?

Loyiha Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 14-maydagi 283-son qarori bilan tasdiqlangan Nizomga uchta oʻzgartirish kiritadi. Uchalasi ham loyihaning ilovasida jamlangan.

Birinchi oʻzgartirish Nizomning 2-bandiga tegishli: tashqi savdo kontraktlari qatoriga tashqi savdo vositachilik shartnomasi kiritiladi va ikkita taʼrif — vositachilik kontrakti hamda vositachining taʼrifi qoʻshiladi.

Ikkinchi oʻzgartirish Nizomni 22¹-band bilan toʻldiradi. Loyihaning asosiy mazmuni aynan shu bandda:

• vositachi uchinchi shaxslardan vositachilik kontrakti doirasida qabul qilgan va norezidentga yoki kontraktda belgilangan boshqa shaxsga oʻtkazilishi lozim boʻlgan pul mablagʻlari tranzit pul mablagʻlari hisoblanadi;
• bunday mablagʻlar vositachining daromadi emas, vositachilik, agentlik yoki komissiya haqi bundan mustasno;
• vositachi koʻrsatilgan xizmatlari uchun haqni kontrakt shartlariga muvofiq tranzit mablagʻlardan ushlab qolishga haqli;
• tranzit mablagʻlarni norezident foydasiga oʻtkazish vositachining tovarlar, ishlar va xizmatlar importi yoki eksporti hisoblanmaydi va soliq solish obyekti sifatida qaralmaydi;
• tijorat banklari bunday oʻtkazmani tashqi savdo vositachilik shartnomasi asosida amalga oshiradi.

Uchinchi oʻzgartirish 1-ilovaning 3-bandiga yangi kontrakt turi kodini qoʻshadi: 23 — tashqi savdo vositachilik kontrakti.

Uchtasidan asosiysi — ikkinchisi. U Soliq kodeksi 304-moddasining tamoyilini tashqi savdo va valyuta konturiga koʻchiradi, u yerda bu tamoyil ochiq yozilmagan edi, va alohida qilib bankni oʻtkazma ijrochisi sifatida nomlaydi.

Qaror qachon kuchga kiradi?

Sana nomaʼlum: 2026-yil 15-sentabr holatiga hujjat loyihaligicha qolmoqda. Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi portalidagi jamoatchilik muhokamasi 2026-yil 15-avgustdan 30-avgustgacha oʻtdi, loyiha identifikatori — 10808, ishlab chiquvchi — Iqtisodiyot va moliya vazirligi.

Loyihaning 1-bandi besh idoraning taklifini maʼqullaydi: Iqtisodiyot va moliya vazirligi, Istiqbolli loyihalar milliy agentligi, Markaziy bank, Soliq qoʻmitasi va Bojxona qoʻmitasi. Ishlab chiquvchilarning kelishuvi imzolash ehtimolini oshiradi, lekin muddatni ham, yakuniy tahrirni ham belgilamaydi.

Loyihaning 3-bandi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi Bojxona qoʻmitasiga «E-kontrakt» axborot tizimini qayta sozlash uchun uch oy muddat beradi. Demak, 23-kod tizimda qaror imzolangan kuni emas, shu muddat oʻtgach paydo boʻladi.

Vositachi qaror qabul qilinguncha nima qilishi kerak?

Loyiha Oʻzbekiston Respublikasidagi amaldagi qoidalarni bekor qilmaydi, shuning uchun imzolanguncha eski normalar ishlaydi. Toʻrtta qadam hozirning oʻzidayoq maʼnoga ega.

1. Jami daromadni Soliq kodeksining 462-moddasi qoidasi boʻyicha — barcha bitimlar summasidan, oʻz haqidan emas — hisoblab, natijani oʻn ikki ming baravar bazaviy hisoblash miqdori chegarasi bilan solishtirish. Shu hisob bilan haqiqiy haq oʻrtasidagi farq risk hajmini koʻrsatadi.
2. Operatsiya bugun «E-kontrakt» tizimida qaysi kontrakt turi bilan kiritilganini va bu norezident bilan munosabatlar mohiyatiga mos kelishini tekshirish.
3. Shartnomada kelib tushayotgan mablagʻlar aniq shaxsga oʻtkazish uchun moʻljallanganini, haq esa oʻsha mablagʻlardan ushlab qolinishini yozib qoʻyish. Loyiha aynan shunday konstruksiyadan foydalanadi, shu tarzda yozilgan shartnoma qaror imzolangach kamroq oʻzgartirish talab qiladi.
4. Tranzit summalar va vositachilik haqining hisobini alohida yuritish, ularni tushumning bitta satrida koʻrsatmaslik.

Alohida — portaldagi 10808-loyiha kartochkasini kuzatib borish kerak: imzolangach qarorda raqam va sana paydo boʻladi, havola esa lex.uz ga koʻchadi.