Oʻzbekistonda ish tashlash: OʻRQ-1150 qonuni nima joriy etdi

2026-yil 12-sentabrdan Oʻzbekiston Respublikasida ish tashlash huquqi paydo boʻldi — shior sifatida emas, balki tartibi, muddatlari va javobgarligi bilan. Uni 2026-yil 11-iyundagi OʻRQ-1150-son Qonun joriy etdi (rus tilidagi matnda — ЗРУ-1150).

Ish beruvchi uchun esa muhimrogʻi boshqa: shu qonun bilan Mehnat kodeksining 398-moddasi qayta yozildi, va bu majburiyat kamdan-kam uchraydigan nizoda emas, xodimning toʻliqsiz ish kuni haqidagi birinchi arizasidayoq ishlaydi.

OʻRQ-1150 qonuni aynan nimani oʻzgartirdi?

Qonun Oʻzbekiston Respublikasining oltita hujjatiga bir vaqtda oʻzgartirish kiritadi. Asosiy hajm — Mehnat kodeksining yangi 582–593-moddalari, ularda ish tashlashning butun yoʻli xodimlar yigʻilishidan tortib uni toʻxtatishgacha tasvirlangan.

Qolgan oʻzgartirishlar shu qurilmani qoʻllab-quvvatlaydi: Jinoyat kodeksiga 218¹-modda, Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksga 201²-modda, Fuqarolik protsessual kodeksiga ish tashlash boʻyicha sud ishlariga oid 23³-bob qoʻshildi. Oʻzgartirishlar «Kasaba uyushmalari toʻgʻrisida»gi va «Jamoat birlashmalari toʻgʻrisida»gi qonunlarga ham tegdi.

Kuchga kirish sanasi — 2026-yil 12-sentabr: Qonunning 9-moddasiga koʻra u rasmiy eʼlon qilingan kundan uch oy oʻtgach ishlay boshladi.

Xodimlar qachon ish tashlash eʼlon qilishga haqli?

Istalgan paytda emas. Mehnat kodeksining yangi tahrirdagi 581-moddasi uchta asosni sanaydi, va ularning hammasi tinch yoʻlning barbod boʻlishi bilan bogʻliq: jamoaviy mehnat nizosini yarashtiruv-vositachilik tartib-taomillari orqali hal qilish imkonsiz boʻlsa, ish beruvchi bu tartib-taomillardan boʻyin tovlasa yoki erishilgan kelishuvni bajarmasa.

Ish tashlashning oʻzi 570-moddaning beshinchi qismida shunday belgilangan: xodimlarning mehnatga oid, ijtimoiy-iqtisodiy va kasbiy manfaatlarini himoya qilish maqsadida mehnat majburiyatlarini vaqtincha, ixtiyoriy va birgalikda toʻliq yoki qisman bajarishni toʻxtatish.

Taʼrifdagi ikki soʻzning amaliy oqibati bor. «Ixtiyoriy» — qatnashishga ham, qatnashmaslikka ham majbur qilish ochiq taqiqlangan. «Vaqtincha» — ish tashlash aniq nizoga bogʻlangan va u bilan birga tugaydi.

Ish tashlash qanday eʼlon qilinadi va ish beruvchi nimani biladi?

Qarorni tashkilot, filial, vakolatxona yoki boshqa alohida tarkibiy boʻlinma xodimlarining umumiy yigʻilishi yoki konferensiyasi qabul qiladi. Qatnashayotgan xodimlarning yoki delegatlarning ellik foizidan koʻprogʻi yoqlab ovoz berishi kerak — bu Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining yangi 582-moddasi.

Asosiy muddat — ish tashlash boshlanishidan kamida bir oy oldin. Qaror Kodeksning 36-moddasida belgilangan tartibda qabul qilinadi va unda toʻrtta narsa koʻrsatilishi shart: asos boʻlgan kelishmovchiliklar roʻyxati; boshlanish sanasi, vaqti va joyi; ish tashlashga rahbarlik qiluvchi shaxslar va ularning vakolatlari; yarashtiruv-vositachilik tartib-taomillarida ishtirok etuvchi xodim vakillari roʻyxati.

Keyin 583-moddaga koʻra bir ish kunlik ikkita muddat ishga tushadi. Kasaba uyushmasi qoʻmitasi qaror qabul qilingan paytdan bir ish kunidan kechiktirmay ish beruvchini yozma xabardor qiladi. Ish beruvchi xabarnomani olgan paytdan bir ish kunidan kechiktirmay jamoaviy mehnat nizolarini tartibga solish boʻyicha davlat organlarini yozma ogohlantiradi.

Ish tashlashga kasaba uyushmasi qoʻmitasining vakolatli vakili rahbarlik qiladi — 584-modda.

Oʻzbekistonda kimga ish tashlash taqiqlangan?

Mehnat kodeksining 589-moddasi cheklovlarni ikki turga boʻladi. Toʻliq taqiq favqulodda holat yoki favqulodda vaziyatlar paytida, urush holatida va umumiy safarbarlik eʼlon qilingan davrda amal qiladi.

Alohida sanab oʻtilganlar vaziyatdan qatʼi nazar ish tashlashda qatnasha olmaydi: tibbiyot xodimlari; Davlat fuqarolik xizmati lavozimlarining davlat reyestriga kiritilgan shaxslar; harbiy xizmatchilar, sudyalar, sud va huquqni muhofaza qiluvchi organlarning maxsus unvonlarga ega xodimlari; energiya va suv taʼminoti tizimi tashkilotlari xodimlari; aloqa tizimi xodimlari. Ular ishtirokidagi ish tashlash taqiqlangan hisoblanadi.

Uchinchi toifa yumshoqroq. Faoliyati hayotiy muhim boʻlmagan, biroq aholining kundalik hayotini taʼminlashda muhim oʻrin tutadigan tashkilotlarda minimal zarur ishlar majburiy joriy etilishi mumkin. Bunday ishlar va tashkilotlar roʻyxatini Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha respublika uch tomonlama komissiyasi bilan kelishilgan holda Vazirlar Mahkamasi belgilaydi.

2026-yil 15-sentabr holatiga bunday roʻyxat lex.uz da eʼlon qilinmagan. U yoʻq ekan, uchinchi toifa ramka boʻlib qolaveradi: aniq kompaniya minimal zarur ishlarni taʼminlashi shartmi yoki yoʻqmi — buni aniqlaydigan hujjat yoʻq. Birinchi ikki toifa esa toʻliq ishlaydi, ular 589-moddaning oʻzida yozilgan.

Ish tashlayotgan xodimga ish haqi toʻlanadimi?

Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 585-moddasiga koʻra — shart emas: ish beruvchi xodim ish tashlashda qatnashgan vaqti uchun ish haqini toʻlamaslik huquqiga ega. Bu unga ochiq berilgan yagona chora.

Shu moddadagi qolgan hamma narsa xodimni himoya qiladi. Ish tashlashda ishtirok etish intizomiy javobgarlikka tortish uchun asos boʻla olmaydi. Qatnashuvchining ish joyi va lavozimi saqlanib qoladi.

Ish tashlamaganlar bilan murakkabroq. Begona ish tashlash sababli bekor turib qolgan xodimlarga haq Kodeksda belgilangan umumiy tartibda toʻlanadi, ish beruvchi ularni vaqtincha boshqa ishga oʻtkazishi mumkin.

Ish tashlash paytida taraflar muzokarani davom ettirishi shart — 586-modda. Oʻsha yerda jamoat tartibini, mol-mulk saqlanishini va toʻxtatilishi hayot va sogʻliqqa bevosita tahdid soladigan uskunaning ishlashini taʼminlash majburiyati turadi.

Ish beruvchi sud orqali nima qila oladi?

Uchta narsa, va hammasi Oʻzbekiston Respublikasi sudi orqali, ish beruvchining oʻz qarori bilan emas. 587-modda eʼlon qilingan ish tashlashning boshlanishini oʻttiz kalendar kundan koʻp boʻlmagan muddatga kechiktirish yoki boshlangan ish tashlashni xuddi shuncha muddatga toʻxtatib turish imkonini beradi.

Asos tor: ish tashlash insonlar hayoti va sogʻligʻiga zarar yetkazishning real xavfini keltirib chiqarsa, tinchlik va xavfsizlikka, jamoat tartibiga yoki ekologik barqarorlikka tahdid solsa. Sud qarori zudlik bilan ijro etiladi.

Alohida mexanizm — 590-moddaga koʻra ish tashlashni noqonuniy deb topish. Kodeks va boshqa qonunlar talablarini buzgan holda eʼlon qilingan yoki oʻtkazilgan ish tashlash noqonuniy hisoblanadi. Bunday ishlarni koʻrish tartibi Fuqarolik protsessual kodeksining yangi 23³-bobida belgilangan.

591-moddaga koʻra ish tashlash toʻrt holatda toʻxtaydi: taraflarning yozma kelishuvi, ish beruvchining kelishmovchiliklarni bartaraf etishi, sudning noqonuniy deb topishi, qatnashuvchilarning ellik foizidan koʻprogʻining voz kechishi.

Ish tashlash qonunchiligini buzish nima bilan tugaydi?

Javobgarlik Oʻzbekiston Respublikasida darhol ikki darajada paydo boʻldi. Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeks 201²-modda bilan toʻldirildi, jarimalar bazaviy hisoblash miqdorida ifodalangan — ular BHM bilan birga qayta hisoblanadi, BHM esa 2026-yil 1-sentabrdan 440 000 soʻmga teng.

201²-modda boʻyicha bayonnomani davlat mehnat inspektorlari tuzadi va ishni sudga yuboradi.

Jinoiy javobgarlik yangi 218¹-modda boʻyicha darhol emas, shunday harakatlar uchun maʼmuriy jazo qoʻllanilganidan keyin yuzaga keladi. Noqonuniy ish tashlashga rahbarlik va majburlash — 100 dan 300 BHM gacha jarima, 360 soatgacha majburiy jamoat ishlari, bir yildan uch yilgacha ozodlikni cheklash yoki uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish. Juda koʻp zarar, odam oʻlimi yoki boshqa ogʻir oqibatlarda — 300 dan 600 BHM gacha yoki ikki yildan besh yilgacha.

Endi kimga toʻliqsiz ish vaqti berish shart?

Bu qonunning ikkinchi yarmi, va oddiy kompaniya uchun u birinchisidan ertaroq ishlaydi. Mehnat kodeksining 398-moddasi matni yangi tahrirda bayon etilgan, undagi soʻz — «shart».

Ish beruvchi iltimosga koʻra toʻliqsiz ish vaqti belgilashi shart boʻlgan uch toifa:

• homilador ayol;
• oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan bolaning (oʻn olti yoshga toʻlmagan nogironligi boʻlgan bolaning) ota-onasidan biri yoki ota-onaning oʻrnini bosuvchi shaxs;
• tibbiy xulosaga muvofiq oilaning betob aʼzosini parvarishlayotgan shaxs.

Ifoda ish beruvchiga ixtiyor qoldirmaydi: bu iltimosni koʻrib chiqish huquqi emas, uni qondirish majburiyati. Alohida 186-moddaning ikkinchi qismi ham tuzatildi — endi u toʻgʻridan toʻgʻri 398-moddaga havola qiladi.

Ish beruvchi sentabr oxirigacha nima qilishi kerak?

Qonun allaqachon amal qilmoqda, shuning uchun gap tayyorgarlik emas, tekshiruv haqida. Besh qadam Oʻzbekiston Respublikasidagi asosiy tavakkallarni yopadi.

1. Ichki mehnat tartibi qoidalarini toʻliqsiz ish vaqti boʻyicha tekshirish: agar u yerda «rahbar bilan kelishilgan holda» degan ibora tursa, u 398-moddaning yangi tahririga zid.
2. 398-modda boʻyicha arizalarni qabul qilish uchun masʼul xodimni belgilash va ariza shaklini hujjatlar ilovasi bilan tayyorlash — tugʻilganlik haqidagi guvohnoma yoki tibbiy xulosa.
3. Kompaniya 589-modda doirasiga tushadimi yoki yoʻqmi aniqlash: tarkibda energiya va suv taʼminoti, aloqa tizimi xodimlari yoki tibbiyot xodimlari bormi.
4. 583-modda boʻyicha xabarnomaga javob tartibini reglamentga kiritish: davlat organini ogohlantirishga bir ish kuni beriladi, va u kasaba uyushmasi xatini olgan paytdan boshlanadi.
5. Vazirlar Mahkamasidan minimal zarur ishlar roʻyxatini kutish va oʻz faoliyat turini u bilan solishtirish.